Europejska Sieć Pamięć i Solidarność

Ostatnie lata pokazały, że zdecydowana większość prowadzonych w krajach środkowo-wschodniej Europy dyskusji i debat dotykających przeszłości koncentrowała się i nadal koncentruje wokół problemu istnienia i funkcjonowania miejsc pamięci. Były one, są i zapewne długo jeszcze będą istotnym czynnikiem kształtującym „politykę historyczną” każdego świadomego swej przeszłości narodu i państwa. Poza wszelką dyskusją pozostaje fakt, że w oparciu o miejsca pamięci budowane są i realizowane programy edukacji historycznej społeczeństw, a co najważniejsze – proces wspominania zbiorowej przeszłości i kształtowania zbiorowej przyszłości.

Europa zjednoczona coraz częściej sięga do swych historycznych korzeni, poszukując spoiwa pozwalającego na budowę wspólnej kultury pamięci. Stale obecny w badaniach naukowych i debatach historycznych problem stosunku do przeszłości świadczy o tym dobitnie. O ile pod względem politycznym i ekonomicznym, a także pod wieloma innymi, Europa w sposób niemal modelowy spaja się w jedną całość, o tyle właśnie stosunek do przeszłości, doświadczenia z niej wynikające, a także towarzyszące im emocje pokazują, jak trudna staje się budowa wspólnej kultury pamięci, jak głęboko pod tym względem nasz kontynent jest jeszcze podzielony. Odmienność doświadczeń z przeszłości, brak możliwości prowadzenia otwartego dialogu na ten temat pozostają czynnikiem, który taki proces w sposób znaczący utrudnia. Różny stopień świadomości historycznej, a przede wszystkim różne i nie zawsze zrozumiałe dla innych partnerów doświadczenia historyczne społeczeństw poszczególnych państw europejskich powodują, iż prowadzenie otwartego i rzetelnego, pełnego szacunku dla faktów i doświadczeń z przeszłości, a przede wszystkim uwzględniającego wrażliwość innych, dialogu staje się niezwykle skomplikowane. Dla świadomych tego faktu ludzi potrzeba stworzenia płaszczyzny wspólnego, europejskiego dialogu o przeszłości staje się wyzwaniem.

XX-wieczna Europa wciąż pozostaje w cieniu dwóch niezwykle krwawych i niszczycielskich wojen światowych, i co szczególnie ważne systemów totalitarnych – niemieckiego narodowego socjalizmu i sowieckiego komunizmu. To straszne dziedzictwo przeszłości odcisnęło piętno na historii całego kontynentu europejskiego. Stało się wspólnym doświadczeniem. Wspólnym, a jednak odmiennym, bo też w pamięci poszczególnych państw i narodów zapisały się one zupełnie inaczej, dziś też nabierają całkiem innych znaczeń. Ta odmienność najlepiej wyraża się w symbolach i znakach naszej pamięci o przeszłości, w miejscach pamięci.

Konferencja o miejscach pamięci, ich znaczeniu i roli we współczesnym świecie, a nade wszystko w prowadzonym dyskursie historycznym, w założeniu organizatorów ma ten problem przybliżyć i zdefiniować, a przez to przyczynić się do zrozumienia kultury pamięci naszych sąsiadów.

Zamysł zorganizowania konferencji traktującej o miejscach pamięci w państwach środkowo-wschodniej Europy w kontekście doświadczeń przeszłości, narodził się w 2005 roku w czasie licznych, niekiedy nawet emocjonalnych dyskusji, jakie wspólnie z kolegami z Austrii, Niemiec, Węgier i Słowacji toczyliśmy, pracując nad założeniami projektu Europejskiej Sieci „Pamięć i Solidarność”. To efekt wspólnej pracy wykonanej z myślą o stworzeniu niezbędnej dla procesu budowy europejskiej kultury pamięci i dialogu o przeszłości płaszczyzny wymiany doświadczeń i poglądów. Łączyła nas w tej pracy potrzeba stworzenia europejskiej kultury pamięci opartej na dialogu i szacunku dla przeszłości.

Krokiem w tym kierunku stało się utworzenie - w oparciu o wspólną deklarację podpisaną 2 lutego 2005 roku na Zamku Królewskim w Warszawie przez ministrów kultury Polski, Niemiec, Słowacji i Węgier - Europejskiej Sieci Pamięć i Solidarność, której zadaniem jest analiza, dokumentowanie i upowszechnianie wiedzy o historii XX wieku; wieku wojen, totalitarnych dyktatur i cierpień ludności cywilnej.

Do zadań Europejskiej Sieci Pamięć i Solidarność należy połączenie inicjatyw podejmowanych przez instytucje publiczne i prywatne, organizacje pozarządowe, ośrodki naukowe i miejsca pamięci w różnych krajach europejskich, mających na celu realizację głównego przesłania, które legło u podstaw powstania tej ważnej dla dialogu europejskiego inicjatywy. Europejska Sieć „Pamięć i Solidarność” ma wspierać i finansować realizację wspólnych projektów naukowych i edukacyjnych, które przyczyniają się do poznania przeszłości, jej zrozumienia, a także do budowy i rozwoju europejskiej kultury pamięci. Fundacja Europejska Sieć Pamięć i Solidarność została ustanowiona 23 sierpnia 2005 roku w Warszawie przez prof. Józefa Szajnę – wybitnego polskiego twórcę, byłego więźnia KL Auschwitz-Birkenau.

Konferencja o miejscach pamięci w Europie środkowo-wschodniej to pierwsza inicjatywa, rozpoczynająca dialog europejski o problemach przeszłości, która narodziła się w kręgu osób tworzących Europejską Sieć Pamięć i Solidarność. Odbywa się ona w miejscu szczególnym, w sali nazwanej Nową Izbą Poselską Zamku Królewskiego w Warszawie, zniszczonego w czasie II wojny światowej i odbudowanego wysiłkiem społeczeństwa polskiego. To w tej Sali w 1791 roku rodził się tekst Konstytucji 3 Maja, ustanawiającej podstawy nowoczesnego ustroju państwa polskiego. To pierwszy tego typu w Europie i drugi po Stanach Zjednoczonych Ameryki dokument na świecie. Konstytucja 3 Maja uzdrawiała państwo, dawała mu solidne fundamenty.

Jako organizatorzy konferencji nie przyczynimy się do powstania tak ważnego dla rozwoju każdego z państw dokumentu. Czerpiąc jednak z dorobku naszych poprzedników sprzed ponad 200 lat, możemy natomiast sprawić, że swobodna i rzeczowa wymiana poglądów o rozlicznych problemach wspólnej przeszłości przyczyni się do uzdrowienia dialogu niezbędnego do budowy europejskiej kultury pamięci, a także stworzenia dla niego solidnych fundamentów.

Andrzej Przewoźnik (1963-2010) – historyk, wieloletni Sekretarz Generalny Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Jeden z inicjatorów Europejskiej Sieci Pamięć i Solidarność. Zginął w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem.