O węgierskiej lekcji z bratysławskiego elementarza

Tytułem wstępu opowiem pokrótce historię bratysławskiego Wzgórza Zamkowego. Miało ono istotne znaczenie dla ceremonii koronacyjnych węgierskich królów. Nowo wybrany król jechał konno na wzgórze by następnie tnąc podniesionym mieczem na cztery strony świata, oznajmić wszem i wobec, że będzie bronił swego państwa. W roku 1879 odsłonięto tu marmurowy pomnik poświęcony Marii Teresie, arcydzieło bratysławskiego rzeźbiarza Jánosa Fadrusza. W 1920 roku pomnik ten został wysadzony w powietrze przez czeskich żołnierzy, a po utworzeniu Republiki Czechosłowacji postawiono w tym miejscu monument generała Milana Rastislava Štefanika, któremu towarzyszy ogromny lew.

W czasach tak zwanej „republiki słowackiej“ (1938–1944) lew stał się zbędny. Socjalistyczna Czechosłowacja uznała, że zbędny jest także sam generał. Dziś w tym miejscu podziwiać można pomniki słowackiego triumwiratu odrodzenia narodowego z lat 1848/49: Ludovíta Štúra, Jozefa Miloslava Hurbana i Michala Miloslava Hodžy.

Samo miasto nosi wiele imion, co w Europie - a przynajmniej w Europie Środkowo-Wschodniej - nie jest żadną osobliwością. Nazwy Preszburg, Bratysława czy Pożoń są świadectwem nie tylko zmian politycznych i wieloetniczności tego naddunajskiego miasta, ale wskazują także na różne jego wizerunki zachowane w ludzkiej pamięci. Równoległe używanie tych trzech nazw w XIX i XX wieku wskazuje na cechę wyróżniającą środkowoeuropejskie państwa narodowe – ich nowoczesne i tolerancyjne społeczeństwa. W wydanym niedawno zbiorze dotyczącym historiografii miasta, Elena Mannová pisze: „Na pierwszy rzut oka możnaby przypuszczać, że miasto ma wiele historii, które tworzyły się w zależności od politycznych i społecznych przemian oraz panującej władzy i żyjących tu grup ludności.”[1] Chociaż w tym przyczynku historycznym jest mowa o węgierskim rozdziale historii oraz węgierskiej tradycji, pragnę podkreślić, że jestem gorącym zwolennikiem wspólnego, ponadnarodowego bratysławskiego elementarza.

Postaram się streścić najważniejsze aspekty węgierskiego udziału w historii miasta w pięciu punktach a mianowicie: Bratysława jako miasto koronacji, jako centrum tak zwanego „patriotyzmu hungarskiego”, miasto węgierskich zgromadzeń narodowych, „węgierska muza w Bratysławie” oraz miasto „Kraxelhuber[2]”.

Zamek z jego czterema wieżami, w którym przechowywano koronę świętego Stefana, katedra świętego Marcina, w której odbywały się koronacje królewskie, oraz Pałac Prymasowski, gdzie w 1848 r. Ferdynand V udzielił zgody na wprowadzenie reform obywatelskich w ramach nowej ustawy zasadniczej, są w semiotyce miasta niezwykle istotne dla węgierskiej pamięci zbiorowej. W tradycji węgierskiej Bratysława otrzymała miano miasta koronacyjnego. W grudniu 1526 r. Ferdynand I Habsburski został wybrany na króla Węgier w klasztorze franciszkanów w Bratysławie oraz koronowany (jeszcze) w Białogrodzie Stołecznym/Székesfehérvárze. Od połowy XVI wieku aż do roku 1848 Bratysława była stolicą królestwa, w czym niebagatelną rolę odgrywała bliskość Wiednia. Według przeprowadzonych na Węgrzech badań etymologicznych, węgierska nazwa miasta Pożoń wywodzi się od nazwy używanego na zamku wczesnośredniowiecznego zaprzęgu.

W zbiorowej pamięci węgierskiej, średniowieczna Bratysława była ważną twierdzą graniczną. Popularny epicki utwór z 1829 roku napisany przez romantycznego poetę węgierskiego Mihála Vörösmarty’ego (1800–1855) zatytułowany „A búvár Kund” opowiada historię nurka, któremu udało się w 1052 roku zatopić tuż pod Bratysławą flotę dunajską cesarza Henryka III. Z punktu widzenia Węgrów „zastępczyni” stolicy stanowiła zawsze miasto położone na zachodzie, na skraju państwa - nie tylko ze względu na niemieckojęzyczną ludność i zaawansowany rozwój cywilizacyjny, ale także z powodu statusu politycznego przypisywanego zamieszkującym je grupom arystokracji i mieszczaństwa.

Pojęcia „patriotyzm hungarski” używam w znaczeniu nowoczesnej myśli narodowej, uprzedniej w stosunku do pojęcia tożsamości narodowej, dla której punktem wyjścia była lojalność wobec całego Królestwa Węgier, niezależnie od przynależności stanowej oraz języka ojczystego. Postacią wzorcową „patiotyzmu hungarskiego” był wszechstronny naukowiec i profesor liceum ewangelickiego w Bratysławie Mateusz/Matej/Mátyás Bél (1684–1749).

Zaplecze miasta stanowiły tereny słowackie na północy, węgierskie na południu, na zachodzie zaś niemiecko-austriackie. Jeśli chodzi o wyznanie, większość mieszkańców deklarowała się jako wyznawcy katolicyzmu, przy czym silną mniejszością wśród obywateli byli ewangelicy wyznania luterańskiego, a pewną część społeczeństwa stanowiła także diaspora żydowska. Bél Mátyás dał w swojej twórczości wyraz językowej i wyznaniowej tolerancji, ceniąc sobie wszystkie języki narodowe używane w państwie. Zredagował także pokaźnej wielkości dzieło encyklopedyczne w języku łacińskim dotyczące Królestwa Węgier ze wszystkimi jego historycznymi, politycznymi, gospodarczymi i etnograficznymi aspektami.

Bratysława słynie z długiej tradycji wielojęzykowości. Mieszkaniec Bratysławy jak również bratysławski intelektualista umiał porozumiewać się w co najmniej trzech językach. Narodowe opowieści historyczne traktują tę tradycję po macoszemu, niemniej warto byłoby pokusić się o dokładniejsze zbadanie działalności publicystów i nauczycieli, jak na przykład Karola Gottlieba von Windischa (1725–1793), założyciela Gazety Bratysławskiej, Tobiasa Gottfrieda Schröera (1791–1850), który sam siebie określał mianem „Hungarusa” pisząc o zjawiskach kultury węgierskiej i słowackiej, czy też Lajosa/Ĺudovíta Szeberényia (1820–1875), profesora i księdza pochodzenia słowackiego, tłumacza słowackich pieśni ludowych na język węgierski.

Od 1825 do 1848 roku węgierskie zgromadzenie parlamentarne zbierało się w Bratysławie dziewięciokrotnie. Nie przesadzając zanadto można wysnuć przypuszczenie, że nowoczesny naród węgierski ma swój początek właśnie tutaj. Wśród deputowanych ówczesnego parlamentu znajdziemy tak niezwykłe postaci węgierskiej historii jak István hrabia Széchenyi, Ferenc Kölcseyn - poeta i twórca hymnu narodowego - Miklós Wesselényi, Lajos Kossuth, Ferenc Deák czy Lajos Batthány (1807–1849) - urodzony w Bratysławie pierwszy premier węgierskiego rządu liberalnego i męczennik rewolucji 1848/49.

O tym właśnie okresie dziejów pisał klasyk węgierskiego powieściopisarstwa, Mór Jókai, w swojej książce „Egy magyar nábob”: „Wielkie idee, głębokie reformy wyrastają ze społeczeństwa, w kawiarniach czyta się gazety (...) za dnia społeczeństwo zapełnia z ochotą i ciekawością galerię zgromadzenia parlamentarnego niczym widownię teatru.”

W mieście koronacyjnym żyli i pracowali protagoniści węgierskiej literatury, tacy jak Mór Jókai (1825–1904) czy Sándor Petőfi (1823–1849). Jókai uczył się przez trzy lata w liceum ewangelickim jako „podrzutek” - obywatele mieszkający na wielojęzycznych terenach dawnego Królestwa Węgier mieli w zwyczaju wysyłać dzieci na pewien czas do rodziny mówiącej w innym języku, aby nauczyło się mowy sąsiadów. Petőfi przybył do miasta po raz pierwszy pieszo, jako żołnierz, by później próbować swoich sił na scenie teatru letniego na drugim brzegu Dunaju.

Bratysława zyskała także miano miasta szkół. W 1465 roku król Matthias Corvinus założył tu uniwersytet „Academia Istropolitana”. W 1606 r. w mieście powstało natomiast liceum ewangelickie - placówka edukacyjna, która przez wieki grała wyjątkowo istotną rolę w rozwoju niemieckiej, słowackiej i węgierskiej kultury. Od roku 1714 w Bratysławie działa gimnazjum katolickie. Wśród jego kadry znaleźli się tacy wykładowcy jak jezuita György Káldi (1572–1634), tłumacz biblii katolickiej. Ponadto utworzona w 1784 królewska Akademia Prawa odegrała ważną rolę w kształtowaniu kultury węgierskiej i słowackiej.

Bratysława może także uchodzić za kolebkę węgierskiej prasy. Gazeta Bratysławska ukazała się po raz pierwszy w roku 1764, w 1780 wydano pierwszy numer „Magyar Hírmondó” (Kuriera Węgierskiego), a w 1783 r. słowackich „Prešpurské Noviny” (Wiadomości Bratysławskich).

Kim byli mieszkańcy miasta zwani „Kraxelhuber“? W świadomości węgierskiej mieszkańcy Bratysławy byli lojalnymi poddanymi Habsburgów, których tożsamość przenikała intensywnie kultura wiedeńska. „Kraxelhuber“ to nazwa jaką stosowali prześmiewczo Węgrzy w odniesieniu do mieszkańców Bratysławy. Początkowo chodziło o odwołanie do pracy w winnicach. W roku 1890 blisko 60 procent mieszczan stanowili tu Niemcy. Termin „Kraxelhuber“ stał się nazwą konserwatywnego obywatela o węgierskiej tożsamości narodowej. Obywatela, który zaczynał mówić po węgiersku, choć jego akcent był wyraźny i nieco komiczny i stanowił postać przewijającą się stale na łamach węgierskich czasopism humorystycznych w ostatnim trzydziestoleciu XIX wieku. W dobie węgierskich mrzonek o państwie narodowym z początku XX wieku Bratysława otrzymała węgierską twarz łącznie z węgierskimi nazwami ulic i napisami na budynkach. W 1914 roku założono tu Uniwersytet św. Elżbiety. Po upadku monarchii habsburskiej Bratysława/Preszburg/Pożoń stała się stolicą Słowacji w nowopowstałym państwie czechosłowackim. W okresie międzywojennym miasto urosło do rangi centrum życia kulturalnego węgierskiej mniejszości w pierwszej Republice Czechosłowacji.

Prof. Csaba Gy. Kiss (ur. 1945) - Węgierski politolog, wybitny znawca zagadnień środkowoeuropejskich. Historyk kultury i literatury, prowadzi badania z zakresu komparatystyki literatur Europy Środkowej, a także mitów i symboli narodowych w literaturze. Jest profesorem uniwersytetów w Budapeszcie i Zagrzebiu. W Europejskiej Sieci Pamięć i Solidarność pełni funkcję przewodniczącego Rady Naukowej.  

1 Mannová, Elena: Pozsony historiográfiája (Egy multietnikus város múltjának differenciált bemutatása a 19. és 20. század politikai fordulatai után) [Historiografia Bratysławy. Odmienne podejście do historii wieloetnicznego miasta na podstawie przemian politycznych w 19. i 20. wieku] W: Fejezetek Pozsony történetébol magyar és szlovák szemmel. Szerk. Czoch Gábor, továbbá Kocsis Aranka, Tóth Árpád [Obrazy z historii Bratysławy z perspektywy węgierskiej i słowackiej, hg. von G. Czoch, we współpracy z A. Kocsis i Á. Tóth]. Kalligram, Pozsony 2005. str. 47–48.

2 Kraxelhuber to prześmiewcza nazwa jakiej używali Węgrzy w stosunku do konserwatywnych obywateli pochodzenia niemieckiego (przyp. tłum.).